Dạy học phát triển năng lực

Giờ học Tiếng Việt trong môn Ngữ văn, Trường THPT Trần Phú – Hoàn Kiếm.

Đúng vậy, trong dạy học phát triển năng lực học sinh, cần phải dạy học phân hóa.

Dạy học phân hóa là sự tổ chức và áp dụng các hình thức, phương pháp giáo dục để đáp ứng nhu cầu cá nhân của người học. Các giáo viên tích cực luôn nhận ra nhu cầu đa dạng của học sinh và điều chỉnh việc giảng dạy cho phù hợp. Tuy nhiên, dạy học phân hóa là công việc khó khăn và tốn thời gian, và quy mô lớp học hiện tại trong các nhà trường phổ thông công lập khiến việc dạy học phân hóa trở nên khó khăn hơn. Ở trường chúng tôi đang thực hiện như sau:

+ Về phía các em học sinh: Khi vào trường, các em được đăng kí ban học phù hợp với năng lực và nhà trường đáp ứng nguyện vọng của các em. Sau năm lớp 10 các em được thay đổi nguyện vọng nếu không phù hợp.

+ Về phía các thầy cô giáo: Nhà trường tổ chức các khóa bồi dưỡng để thầy cô hiểu rõ về dạy học phân hóa; nâng cao năng lực hiểu đối tượng giáo dục (thông tin về điểm mạnh và điểm yếu của HS), năng lực thiết kế công cụ dạy học (hệ thống câu hỏi, phiếu bài tập, bài kiểm tra .. phù hợp với từng đối tượng học sinh và thể hiện được sự phân hóa), đặc biệt giúp học sinh được rèn luyện năng lực sáng tạo (sáng tạo trong cách dạy, sáng tạo trong lựa chọn phương pháp, công cụ, tổ chức hoạt động, sáng tạo trong cách đánh giá…)

Trường THPT Yên Hòa luôn khích lệ giáo viên áp dụng phương pháp dạy học tích cực như: Dạy học theo nhóm; Giải quyết vấn đề, đóng vai, trò chơi và dạy học theo dự án…

Việc vận dụng thế nào tùy thuộc vào sự sáng tạo, đổi mới của mỗi giáo viên, nhưng phải đảm bảo tính hiệu quả, đặc biệt là tránh hình thức.

VD: Dạy học theo hoạt động nhóm, giáo viên phải giao nhiệm vụ cụ thể rõ ràng cho học sinh. Câu hỏi đưa ra trong hoạt động nhóm phải là câu hỏi mang tính tư duy. Sau đó, học sinh phải được báo cáo sản phẩm của mình trước tập thể lớp, để các bạn cùng góp ý. Giáo viên sẽ là người cuối cùng “chốt” lại kiến thức và giải đáp những thắc mắc của học sinh.

Trường THPT Yên Hòa luôn khích lệ giáo viên áp dụng phương pháp dạy học tích cực. Ảnh: Nhà trường cung cấp.

Học sinh Trường THPT Trần Phú – Hoàn Kiếm trình bày báo cáo sản phẩm trong giờ học Ngữ văn.

Đánh giá kết quả học tập của HS là quá trình thu thập và xử lý thông tin về trình độ, khả năng thực hiện, đạt mục tiêu học tập xác định, về tác động và nguyên nhân của tình hình đó nhằm tạo cơ sở cho những quyết định sư phạm của GV và nhà trường, cho bản thân HS để họ học tập ngày một tiến bộ hơn.

Đánh giá năng lực là đánh giá khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng và thái độ trong một bối cảnh có ý nghĩa. Nói cách khác, đánh giá năng lực đánh giá khả năng làm, giải quyết các tình huống của đời sống và học tập.

Từ nhận thức như trên nhà trường đã triển khai đổi mới kiểm tra, đánh giá như sau:

+ Yêu cầu các thầy cô dựa vào vào yêu cầu cần đạt của chương trình (theo định hướng tiếp cận năng lực) đối với từng môn học để dạy học và kiểm tra đánh giá.

+ Kết hợp giữa đánh giá thường xuyên và đánh giá định kì, đánh giá quá trình và đánh giá kết quả học tập, đánh giá định tính và định lượng, đánh giá của giáo viên và tự đánh giá của học sinh, giữa đánh giá của nhà trường và đánh giá của gia đình, cộng đồng.

+ Kết hợp giữa hình thức đánh giá bằng trắc nghiệm khách quan và tự luận nhằm phát huy những ưu điểm của mỗi hình thức đánh giá này.

+ Có công cụ đánh giá thích hợp nhằm đánh giá toàn diện, công bằng, trung thực, có khả năng phân loại, giúp giáo viên và học sinh điều chỉnh kịp thời việc dạy và học.

Xác định mục tiêu phát triển năng lực cho bài học là việc mà GV của chúng tôi đã tiến hành trong nhiều năm qua để thực hiện chủ trương đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá của Bộ GD&ĐT.

Từ khi có chương trình mới, GV của chúng tôi sẽ dựa vào yêu cầu cần đạt mà chương trình đã mô tả cho mỗi lớp để xác định mục tiêu cho từng bài học cụ thể. Mỗi bài học sẽ góp phần phát triển một hoặc một số năng lực chung và năng lực đặc thù của môn học ấy. Mỗi hoạt động trong bài sẽ hướng tới việc đáp ứng một hoặc một số mục tiêu của bài học.

Theo Hiệu trưởng Trần Thị Hải Yến (phải), với sĩ số học sinh đông, GV cần tích cực dạy học theo nhóm, xác định mục tiêu dạy học cho từng nhóm HS và để HS hướng dẫn cho nhau thay vì GV phải hướng dẫn cho tất cả.

Đề nghị tăng số lớp học để giảm sĩ số trong một lớp.

GV tích cực dạy học theo nhóm, xác định mục tiêu dạy học cho từng nhóm HS và để HS hướng dẫn cho nhau thay vì GV phải hướng dẫn cho tất cả.

GV quan sát tổng thể cả lớp nhưng chỉ tập trung dành sự quan tâm hỗ trợ cho những HS gặp phải khó khăn, như thế vẫn có thể đảm bảo chuẩn/yêu cầu cần đạt của chương trình; hướng dẫn HS chuẩn bị bài tốt và tăng thời gian tự học cho HS để trên lớp GV có nhiều thời gian dành cho việc kiểm tra, đánh giá, nhận xét các hoạt động, sản phẩm của HS.

Nhà trường sẽ tăng cường thêm giáo viên để hỗ trợ, quản lý và tổ chức trong các hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm.

Ở Trường THPT Yên Hòa luôn thực hiện mục tiêu: Vừa bảo đảm chuẩn kiến thức kỹ năng, vừa phát triển năng lực cho học sinh.

Nếu không có kiến thức sẽ không phát triển được năng lực, bởi vì kiến thức là cốt lõi để tạo ra năng lực. Vì vậy để đạt được mục tiêu phát triển năng lực, không có nghĩa là xem nhẹ kiến thức.

Thực tế ở trường tôi luôn thực hiện song hành theo nguyên tắc trên. Bằng chứng là, kết quả trong Kỳ thi THPT quốc gia Trường THPT Yên Hòa luôn nằm trong top đầu của TP Hà Nội.

Ảnh Trường THPT Trần Phú chụp từ trên cao – sản phẩm của Câu lạc bộ nhiếp ảnh Trường THPT Trần Phú – Hoàn Kiếm.

Đúng vậy, đối với dạy học theo định hướng phát triển năng lực, quá trình quan trọng hơn kết quả bởi vì quá trình đúng dẫn đến kết quả đúng. Điều này được GV của trường chúng tôi thực hiện như sau:

– Xác định mục tiêu dạy học theo định hướng năng lực cho mỗi bài học. Từ mục tiêu, chúng tôi xác định nội dung, phương pháp dạy học và cách kiểm tra đánh giá để đạt được mục tiêu đó.

– Tích cực tổ chức cho HS luyện tập, tăng cường vận dụng kiến thức, kĩ năng vào thực tiễn.

– Trong quá trình dạy học, GV quan sát, nhận xét, đánh giá, phản hồi HS một cách chính xác để giúp HS điều chỉnh mình ngay trong quá trình học; đồng thời dựa vào kết quả mà HS đạt được, GV điều chỉnh phương pháp dạy học, kĩ thuật dạy học, phương tiện dạy học cho phù hợp hơn.

Đánh giá kết quả học tập của học sinh là đánh giá qua các bài kiểm tra với các mực độ khác nhau.

Còn đánh giá năng lực của học sinh chủ yêu thông qua đánh giá quá trình học tập của học sinh (quá trình thực hiện nhiệm vụ học tập, sản phẩm học tập, báo cáo, thảo luận…).

Tại Trường THPT Yên Hòa, công tác kiểm tra đánh giá học sinh đang được thực hiện khá bài bản và theo hướng đổi mới.

Cụ thể: Các kỳ thi tập trung được thực hiện theo quy trình của Bộ GD&ĐT từ việc thành lập ban ra đề, ban phản biện đề, ban làm phách cho đến tổ nhập điểm đều được làm việc độc lập; đồng thời các quy định đối với giáo viên và học sinh được áp dụng theo Quy chế thi Kỳ thi THPT quốc gia của Bộ GD&ĐT.

Với các bài kiểm tra thường xuyên, giáo viên rất chú trọng đánh giá qua các hoạt động trên lớp; đánh giá qua hồ sơ học tập, vở học tập; đánh giá qua học sinh báo cáo kết quả thực hành, thí nghiệm; đánh giá qua bài thuyết trình về kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập. Giáo viên sử dụng các hình thức đánh giá nói trên thay cho các bài kiểm tra được quy định trong chương trình giáo dục phổ thông hiện hành.

Tài nguyên trên Internet rất phong phú, giúp người dạy và người học có thể khai thác nguồn tài nguyên đó phục vụ cho giảng dạy và học tập của mình.

Theo cô Mai Thị Hà, để không bị “thầy giáo Google” thay thế, giáo viên cần tăng cường sự tương tác giữa thầy với trò (tránh giờ học là giờ độc diễn của thầy). Ảnh: Một tiết học tương tác của cô tròTrường THPT Yên Hòa.

Tuy nhiên, khó khăn đặt ra cho giáo viên là rất lớn. Thông tin mà học sinh thu thập được đến từ nhiều nguồn khác nhau, bằng những ngôn ngữ khác nhau và những quan điểm khác nhau.

Vì vậy, yêu cầu đặt ra với giáo viên không chỉ là có trách nhiệm với việc dạy của mình mà còn với việc học của học sinh. Giáo viên không chỉ là người truyền thụ kiến thức mà còn là người tư vấn, định hướng giúp học sinh học tập.

Để không bị “thầy giáo Google” thay thế, theo tôi giáo viên cần tăng cường sự tương tác giữa thầy với trò (tránh giờ học là giờ độc diễn của thầy)

Ngoài ra, thông qua bài học, giáo viên cần đánh thức tiềm năng của mỗi học sinh, nhằm khơi dậy và phát triển nội lực của các em và truyền cảm hứng cho học sinh.

Mặt khác, giáo viên phải có sức thu hút đối với học trò, nhiều khi các em quý thầy quý cô mà yêu luôn môn học mà thầy cô đó dạy. Tôi nghĩ câu nói “Không thầy đố mày làm nên” vẫn luôn đúng.

Mỗi phương pháp dạy học có đặc điểm và tác dụng khác nhau. Với mỗi bài học, GV cần lựa chọn phương pháp dạy học cho phù hợp với mục tiêu, nội dung, phương tiện dạy học. Nhưng dù lựa chọn phương pháp dạy học nào, GV cũng cần phải tích cực hóa hoạt động của HS. Vì thế nhà trường lưu ý các thầy cô cần vận dụng phương pháp thích hợp và không lạm dụng và độc tôn một phương pháp nào cả.

Một số phương pháp dạy học được nhà trường khuyến khích thực hiện nhằm thực hiện dạy học phát triển năng lực cho HS như dạy học nêu và giải quyết vấn đề, dạy học theo nhóm, dạy học tích hợp, dạy học theo dự án…

Tôi đã sử dụng những kỹ thuật này trong quá trình giảng dạy. Phương pháp hay kỹ thuật dạy học là công cụ để thực hiện mục đích, có thể phù hợp với người này, không phù hợp với người khác, … Vì thế, tôi cho rằng: Vận dụng kỹ thuật phải phù hợp với nội dung bài học, đối tượng học sinh, không gian học tập

Việc chuyển giao nhiệm vụ cho học sinh phải cụ thể, rõ ràng, tránh hình thức.

Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể đã quy định các năng lực chung, chương trình các môn học đã quy định các năng lực đặc thù mà mỗi môn học góp phần phát triển cho học sinh (HS).

Trong chương trình môn học, đã có những mô tả cụ thể yêu cầu cần đạt về năng lực cho mỗi cấp/lớp. Nhà trường sẽ yêu cầu GV phân tích chương trình, nắm vững các yêu cầu cần đạt của mỗi năng lực ở từng khối lớp để xác định nội dung, phương pháp, phương tiện dạy học cho phù hợp, nhằm đạt được mục tiêu phát triển năng lực cho HS.

Cô Trần Thị Hải Yến: GV góp phần phát triển cho HS những năng lực chung như giải quyết vấn đề và sáng tạo, tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác…

Ví dụ: Trong môn Ngữ văn cấp THPT, chương trình quy định GV cần phát triển cho HS 2 năng lực đặc thù là năng lực ngôn ngữ và năng lực văn học. Ngoài ra, GV còn góp phần phát triển cho HS những năng lực chung như giải quyết vấn đề và sáng tạo, tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác…

Chương trình đã mô tả các yêu cầu cần đạt cho hai năng lực chuyên biệt, qua các hoạt động đọc, viết, nói và nghe. GV sẽ dựa vào yêu cầu cần đạt, kiến thức Ngữ văn đã được chương trình quy định cho từng khối lớp, kết hợp với những định hướng về phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá mà chương trình nêu ra để dạy học nhằm phát triển các năng lực chung và năng lực đặc thù cho HS.

Học sinh Trường THPT Trần Phú – Hoàn Kiếm trải nghiệm môn học Vật lý tại sân trường.

Nhà trường thực hiện nghiêm túc việc đổi mới phương pháp dạy học theo chương trình hiện hành (ban hành năm 2006) theo định hướng phát triển theo năng lực của học sinh và quy định chương trình giáo dục phổ thông.

Tuy nhiên, với HS THPT, cần phải dạy học phân hóa, đặc biệt là phân hóa theo định hướng nghề nghiệp của HS nên tới lớp cuối cấp (lớp 12), ngoài việc thực hiện giảng dạy đáp ứng phân phối chương trình, nội dung chương trình, nhà trường dành sự quan tâm khác nhau cho từng môn học đáp ứng tới các nhu cầu lựa chọn khối thi hoặc ngành nghề khác nhau của các em học sinh.

Ý kiến này không đúng bởi phải căn cứ mục tiêu mới lựa chọn nội dung, phương tiện, hình thức tổ chức, đánh giá phù hợp để đạt được mục tiêu.

Vào cuối năm học, Ban giám hiệu nhà trường đã đưa ra kế hoạch tổng thể của nhà trường cho năm học mới, trên cơ sở kế hoạch tổng thể, các bộ môn xây dựng kế hoạch dạy học, kế hoạch thực hiện chuyên đề ngoài lớp, chủ đề tự chọn đơn môn, chủ đề tự chọn liên môn.

Kế hoạch dạy học được các bộ môn chủ động xây dựng trước khi năm học mới bắt đầu theo quy trình: Nhóm chuyên môn thảo luận – thống nhất kế hoạch dạy học, sau đó Ban giám hiệu duyệt, tiếp đến là Sở GD&ĐT duyệt và cuối cùng là thực hiện.

Cô Mai Thị Hà: “Giáo viên cần có niềm tin về đổi mới giáo dục sẽ thành công. Khi có có niềm tin thì chúng ta sẽ có động lực để thực hiện đổi mới”. Ảnh: Xuân Phú.

Từ thực tiễn của nhà trường, tôi cho rằng, kinh nghiệm quan trọng nhất là:

Thứ nhất, về nhận thức – Giáo viên cần có niềm tin về đổi mới giáo dục sẽ thành công. Khi có có niềm tin thì chúng ta sẽ có động lực để thực hiện đổi mới.

Thứ hai, về tư duy – Việc xây dựng kế hoạch dạy học cần dựa trên nguyên tắc: Đảm bảo chuẩn kiến thức kỹ năng và tiệm cận với Chương trình giáo dục phổ thông mới.

Kế hoạch dạy học được đánh giá, rút kinh nghiệm qua từng năm, những vấn đề chưa phù hợp được điều chỉnh để có kế hoạch mới có hiệu quả hơn.

Sản phẩm của học sinh Trường THPT Trần Phú – Hoàn Kiếm với môn học Công nghệ lớp 10.

Hoạt động trải nghiệm là hoạt động giáo dục do nhà giáo dục định hướng, thiết kế và hướng dẫn thực hiện, tạo cơ hội cho học sinh tiếp cận thực tế, thể nghiệm các cảm xúc tích cực, khai thác những kinh nghiệm đã có và huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng của các môn học khác nhau để thực hiện những nhiệm vụ được giao hoặc giải quyết những vấn đề của thực tiễn đời sống nhà trường, gia đình, xã hội phù hợp với lứa tuổi; thông qua đó, chuyển hoá những kinh nghiệm đã trải qua thành tri thức mới, kĩ năng mới góp phần phát huy tiềm năng sáng tạo và khả năng thích ứng với cuộc sống, môi trường và nghề nghiệp tương lai.

Xin phép được chia sẻ về công việc mà chúng tôi đã làm trong tổ chức các hoạt động trải nghiệm của nhà trường:

+ Tận dụng tối đa những không gian trong trường để học sinh được học tập trải nghiệm với không gian ngoài lớp học: .

+ Đưa học sinh tới trải nghiệm tại các nhà máy, bảo tàng, cơ sở sản xuất… liên quan tới các kiến thức các em đã được học trong chương trình

+ Tổ chức các hoạt động trải nghiệm thực tế để rèn luyện kĩ năng sống.

+ Tổ chức hoạt động trải nghiệm ngay trong các môn học. Ví dụ: trong môn Ngữ văn, HS được trải nghiệm thông qua hình thức đóng vai để sân khấu hóa các tác phẩm văn học; được gặp gỡ các nhà thơ, nhà văn để trao đổi chia sẻ về văn học…

Hoạt động ngoại khóa để tìm hiểu kiến thức lịch sử được thể hiện trong kế hoạch dạy học bộ môn của nhà trường. Do trường đóng trên địa bàn Thủ đô Hà Nội nên chúng tôi có điều kiện thuận lợi khi mở rộng không gian học tập như: di tích lịch sử, bảo tàng với các triển lãm theo chuyên đề.

Tại Bảo tàng Quân đội, các em được nhìn thấy chiếc xe đạp thồ thô sơ của dân công tải gạo lên Điện Biên Phủ.

Hoạt động trải nghiệm thú vị của học sinh Trường THPT Yên Hòa tại Bảo tàng Quân đội. Ảnh: Nhà trường cung cấp.

Các hoạt động ngoại khóa của nhà trường được phụ huynh học sinh rất tin tưởng và ủng hộ nhiệt tình. Đặc biệt, học sinh rất hào hứng, tích cực tham gia vì các em được trải nghiệm nhiều hoạt động giáo dục thú vị.

Nhất là với học sinh thành phố, khi đến Bảo tàng dân tộc học, các em được tận mắt khám phá một không gian văn hóa rất khác; qua đó, kích thích sự tò mò và tìm tòi khám phá của học sinh.

Thực tế học sinh rất thích được học trải nghiệm vì các em được học, được làm, được thể hiện năng lực của bản thân dưới sự hướng dẫn, điều khiển của giáo viên. Mỗi hoạt động trải nghiệm càng được xây dựng kế hoạch thực hiện chi tiết, chu đáo thì hiệu quả càng cao.

Giáo viên càng sáng tạo, nắm bắt tâm lý học sinh tốt thì cách tổ chức hoạt động trải nghiệm càng thu hút, tạo hứng thú đối với học sinh.

Đổi mới phương pháp dạy học không phải là vấn đề mới. Đây là khái niệm quá đỗi quen thuộc đối với mỗi giáo viên chúng tôi. Để nâng cao chất lượng dạy học, đòi hỏi mỗi giáo viên phải không ngừng sáng tạo và đổi mới.

Ở Trường THPT Yên Hòa, đổi mới và sáng tạo trở thành yêu cầu và nhiệm vụ của mỗi giáo viên. Cùng với chỉ đạo của Ban giám hiệu, đổi mới phương pháp dạy học là trách nhiệm của mỗi nhà giáo chúng tôi.

Ban giám hiệu quy định mỗi một năm học, giáo viên phải có ít nhất một tiết dạy theo hướng đổi mới, phát triển năng lực.

Giờ đây, đổi mới phương pháp dạy học trở thành nhu cầu tự thân của giáo viên chúng tôi.

Lịch sử là môn học hay! Tôi yêu lịch sử, tôi thích tìm hiểu lịch sử và thấm thía những bài học kinh nghiệm lịch sử để lại. Tôi trân trọng lịch sử, biết ơn và kính phục những vị anh hùng dân tộc, những vĩ nhân thế giới, và tôi truyền tất cả tình yêu và niềm đam mê đó cho học sinh của tôi.

Cô Mai Thị Hà – Tổ trưởng Tổ Xã hội, Trường THPT Yên Hòa (Hà Nội) tham gia cuộc giao lưu. Ảnh: Xuân Phú.

Mỗi một giờ học, tôi luôn cố gắng tạo một điểm nhấn gây sự tò mò hứng thú cho học sinh; có thể là câu chuyện về một sự kiện, nhân vật lịch sử, câu đố vui về lịch sử…

Để giờ học không trôi qua đơn điệu, giáo viên sử dụng đa dạng các kĩ thuật dạy học phù hợp với nội dung bài học để tạo hứng thú cho học sinh.

– Học sinh sẽ tích cực, chủ động trong tìm hiểu lịch sử, khi không gian học tập không chỉ là ở lớp học mà có thể là ở Bảo tàng, ở di tích lịch sử, triển lãm…. Từ đó nhận thức và tư duy lịch sử của các em sẽ được nâng cao và qua đó vận dụng tri thức và bài học lịch sử vào cuộc sống.

Bà Trần Thị Hải Yến – Hiệu trưởng Trường THPT Trần Phú – Hoàn Kiếm, Hà Nội.

Ở trường THPT Trần Phú – Hoàn Kiếm thì không lo lắng việc này vì chúng tôi đã nhận thức đúng việc này từ nhiều năm

Giải pháp để thực hiện tốt việc này là cần cho giáo viên (GV) hiểu thật đúng và sâu sắc về đặc điểm và vai trò của chương trình giáo dục phổ thông. Nhà trường sẽ cho GV đi tập huấn về chương trình, đồng thời tuyên truyền về chương trình qua công tác bồi dưỡng thường xuyên giáo viên trong năm học.

Từ việc hiểu đúng đặc điểm và vai trò của chương trình, GV sẽ lựa chọn và sử dụng SGK phù hợp với đối tượng, điều kiện HS của nhà trường.